mihmanhane

Yaklaşık bir ay önce yaşadığım bazı olaylardan sonra, “iyi ve kötü” üzerine günlerce düşündüm. İyi insan ve kötü insan kimdir, insanlara ne zaman bu sıfatları yakıştırırız? gibi sorulara cevaplar aradım. Sonunda; “iyi veya kötü insan diye birşey yoktur”a kesin olmamakla birlikte ulaşmış oldum. Aslında iyi ve kötü çok çetrefilli ve son derece göreceli idi. Bunun tanımını yapamazken, insana sıfat olarak yakıştırmak ne kadar “doğru” olurdu. (Yine mi doğru)

Buna dair blogumda bişeyler yazacakken Virgilius‘un bir yazısı ve yorumlarıyla karşılaştım. Meğer bu konuda aklı karışık çok kişi varmış.

Bugünse kütüphanede hasbelkader Eflatun’un Protagoras’ını elime alıp açayazdım ve karşıma direkt olarak bu konu ve aşağıdaki satırlar çıktı:

“…Şüphesiz iyi adam olmak gerçekten güçtür, ama bir zaman için olmak mümkündür, ykosa Pittakos senin dediğin gibi hep bu halde kalmak yani “olmuş olmak” mümkün değildir, böylesi insanüstü bir şeydir, yalnız tanrıya vergi bir üstünlüktür.

Ama insan için kötü olmamak mümkün değildir

Altından kalkılamaz bir felaket elini kolunu bağlarsa

Peki bir geminin idaresinde altından kalkılamaz bir felaket kimin elini kolunu bağlayabilir? Şüphesiz işten anlamayan birinin değil, çünkü böylesinin zaten eli kolu bağlıdır. Netekim zaten yerde yatan bir adam yere serilemez, ancak ayakta bulunan bir adamı devirmek, yere sermek mümkündür. Bunun gibi altından kalkılamaz bir felaket ancak elinde imkanlar olan bir adamın elini kolunu bağlayabilir, ama elinde imkanlar olmayanı değil. Gene örneğin bir dümenci şiddetli bir fırtına karşısında, bir çiftçi aksi giden havalar karşısında, bir hekim de buna benzer haller karşısında eli kolu bağlı kalabilir. İyi bir adam kötü olabilir, bir başka şairin dediği gibi:

İyi adam bazan kötü bazan iyi olabilir

Ama zaten kötü olan kötü olamaz, çünkü o hep öyledir. Böylece işten anlar, bilge ve iyi bir adamın altından kalkılamaz bir felaket karşısında kötü olması mümkün değildir. Ama Pittakos esn “olmuş olmak” güçtür diyorsun. Gerçekten “olmak” güçtür ama gene de mümkündür, halbuki “olmuş olmak” imkansızdır.

İnsanlar başardıkları zaman iyi

Başaramadıkları zaman kötüdürler,

Örneğin yazıda başarmak neye bağlıdır, bu alanda bir adamı iyi kılan şey nedir? Harfleri iyi öğrenmiş olması değil mi? İyi hekim olmak için nede başarı göstermek gerekir? Hastalara iyi bakamayanlar da kötü hekim sayılmazlar mı? Peki ama kim kötü bir hekim olabilir? Şüphesiz bunun ilk koşulu, bir kez hekim olmak, sonra da iyi hekim olmaktır, çünkü ancak iyi hekim kötü olabilir; ama hekimliği bilmeyen bizler bu alanda başarısızlık göstersek de gene hekim olamayız; dülgerlik ve öbür meslekler için de böyle denebilir. Başarısızlık gösterip de hekim olmayanların şüphesiz ki kötü hekim olmaları da mümkün değildir.

Bunun gibi iyi adam, yaşlılık, hastalı, yorgunluk ve daha başka bir takım aksaklıklar yüzünden kötü olabilir, çünkü kötülüğün biricik sebebi bilginin elden gitmesidir. Ama kötü olanın kötü olması mümkün değildir, çünkü o zaten kötüdür, kötü olmak için önce iyi olmak gerekir. İşte şiirin bu kısmı da “iyi adam olmuş olmak” ve hep bu halde kalmak mümkün değildir ama, arada bir iyi olmak sonra kötü olmak mümkündür iddiasını güder. İşte uzun zaman öyle kalanlar, en iyi olanlardır, tanrılar da böylelerini sever.

…

Onun içindir ki, imkansız şeylerin peşinde koşmayacağım; bu koca dünyanın meyvalarını toplayan bizler arasında kusursuz bir adam aramak gibi hayaller peşinde koşarak hayatımı boş yere harcamayacağım, böylesini bulursam size bildiririm.

…

Benim için, bir insanın çok kötü veya çok değersiz olmaması yeter.

Sadece aklı başında olsun devletlerin koruyucusu olan doğruluğu bilsin.

Böylesini ayıplamam, zaten ayıplamayı sevmem.

Ahmakların soyu sayılmayacak kadar çok değil midir?

Hem de ayıplamaktan hoşlananlır usandıracak kadar çoktur.

Ayıbın girmediği herşey iyidir.

Eflatun, Protagoras, Çeviren: Prof. N. Şazi Kösemihal, MEB Yayınları, İstanbul 1989, shf. 51-54

Hamiş: Okuyabileceğiniz en iyi tercüme MEB tarafından hazırlanmış olanıdır. En azından kütüphanedekileri mukayese edip bu sonuca ulaştım. Meraklısına…